1. ગ્લોબલ મિથેન પ્લેજ (Global Methane Pledge) સંબંધિત નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: 1. આ એક એવી પહેલ છે જેમાં દેશો 2030 સુધીમાં મિથેન ઉત્સર્જનમાં 30% ઘટાડો કરવાનું લક્ષ્ય રાખે છે, જેનો આધાર 2020 નો સ્તર છે. 2. ભારતે આ પ્લેજ પર હસ્તાક્ષર કર્યા નથી. 3. ક્લાઈમેટ એન્ડ ક્લીન એર કોલિશન (CCAC) એક આંતર-સરકારી સંગઠન છે જેમાં ભારત પણ ભાગીદાર છે અને તેનો ઉદ્દેશ્ય ટૂંકા ગાળાના ક્લાઈમેટ પ્રદૂષકો (SLCPs) ને ઘટાડવાનો છે. ઉપરોક્ત વિધાનો પૈકી કયા/કયું સાચું છે?

જવાબ: Option D

• વિધાન 1 સાચું છે. ગ્લોબલ મિથેન પ્લેજમાં 30% મિથેનનું એમિશન રિડ્યુસ કરવાનું છે 2030 સુધી, 2020 ના બેઝ લેવલથી. • વિધાન 2 સાચું છે. ભારત ક્યારેય પણ ગ્લોબલ મિથેન પ્લેજ સાઈન નહીં કરે. • વિધાન 3 સાચું છે. CCAC ક્લાઈમેટ એન્ડ ક્લીન એર કોલિશન છે, જેમાં ભારત પણ પાર્ટનર છે, જેનો ઓબ્જેક્ટિવ શોર્ટ લિવ્ડ ક્લાઈમેટિક પોલ્યુટન્ટ્સ (SLCPs) ને રિડ્યુસ કરવાનો છે.

2. કેરાકોરમ એનોમલી (Karakoram Anomaly) સંબંધિત નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: 1. હિમાલયના મોટાભાગના ગ્લેશિયર્સ નાના થઈ રહ્યા છે, પરંતુ કારાકોરમ રેન્જમાં ગ્લેશિયર્સ મોટા થઈ રહ્યા છે. 2. આ ઘટનાનું મુખ્ય કારણ વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ છે, જે કારાકોરમ રેન્જમાં વધુ હિમવર્ષા લાવે છે. 3. વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ ભૂમધ્ય અને કેસ્પિયન સમુદ્રમાંથી ભેજવાળી હવાને જેટ સ્ટ્રીમ દ્વારા હિમાલય તરફ લાવે છે. ઉપરોક્ત વિધાનો પૈકી કયા/કયું સાચું છે?

જવાબ: Option D

• વિધાન 1 સાચું છે. કારાકોરમ રેન્જમાં ગ્લેશિયર્સ લાંબા થઈ રહ્યા છે, જ્યારે બાકી હિમાલયાઝમાં નાના થતા જાય છે. • વિધાન 2 સાચું છે. વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સને કારણે સ્નો ફોલ કારાકોરમ રેન્જમાં વધારે થાય છે, અને તેથી ત્યાં ગ્લેશિયર્સનું કદ વધતું જાય છે. • વિધાન 3 સાચું છે. મેડિટરેનિયન અને કેસ્પિયનથી તમારું બધું મોઈશ્ચર જેટ સ્ટ્રીમના રસ્તે પીક થઈને હિમાલયાઝને હિટ કરે છે.

3. ઇકોલોજીકલ અને પર્યાવરણીય ક્ષેત્રો સંબંધિત નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: 1. ઇન્ડિકેટર સ્પીસીઝ (Indicator Species) એવા પ્રાણીઓ છે જે પર્યાવરણના સ્વાસ્થ્યનું સૂચન કરે છે, જેમ કે વાઘ જંગલના સ્વાસ્થ્યનું સૂચન કરે છે. 2. એન્ડેમિક સ્પીસીઝ (Endemic Species) એવા પ્રાણીઓ છે જે ફક્ત એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે, જેમ કે નીલગિરી તાહર ભારતમાં એન્ડેમિક છે. 3. હાઈ બાયોડાયવર્સિટી વાઇલ્ડરનેસ એરિયાઝ (High Biodiversity Wilderness Areas) એ વિશ્વના એવા પાંચ વિસ્તારો છે જ્યાં ઉચ્ચ જૈવવિવિધતા છે અને ઓછામાં ઓછી માનવીય વિક્ષેપ છે, જેમ કે એમેઝોન બેસિન. ઉપરોક્ત વિધાનો પૈકી કયા/કયું સાચું છે?

જવાબ: Option D

• વિધાન 1 સાચું છે. ઇન્ડિકેટર સ્પીસીઝ એવા પ્રાણીઓ છે જે પર્યાવરણના સ્વાસ્થ્યનું સૂચન કરે છે, જેમ કે વાઘ જંગલના સ્વાસ્થ્યનું સૂચન કરે છે. • વિધાન 2 સાચું છે. એન્ડેમિક સ્પીસીઝ એવા પ્રાણીઓ છે જે ફક્ત એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે, જેમ કે નીલગિરી તાહર ભારતમાં એન્ડેમિક છે. • વિધાન 3 સાચું છે. વિશ્વમાં પાંચ હાઈ બાયોડાયવર્સિટી વાઇલ્ડરનેસ એરિયાઝ છે: એમેઝોન બેસિન, કોંગો બેસિન, ન્યુ ગિની, નોર્થ અમેરિકન ડેઝર્ટ, મિયોમ્બો-મોપાને સવાન્ના.

4. માનવ સર્જિત ક્લાઈમેટ ચેન્જ ના કારણો સંબંધિત નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: 1. જંગલોનો નાશ અને વનસ્પતિ આવરણનો ઘટાડો. 2. કૃષિ પ્રવૃત્તિઓ જેમ કે પશુપાલન અને ખાતરોનો ઉપયોગ. 3. શહેરીકરણ અને ઉદ્યોગો દ્વારા થતું પ્રદૂષણ. ઉપરોક્ત વિધાનો પૈકી કયા/કયું સાચું છે?

જવાબ: Option D

• વિધાન 1 સાચું છે. જંગલની કાપડી અને વનસ્પતિનું પ્રમાણ ઘટવાથી ક્લાઈમેટ ચેન્જ થાય છે. • વિધાન 2 સાચું છે. કૃષિ પ્રવૃત્તિઓ, જેમાં પશુપાલન અને ખાતરોનો ઉપયોગ શામેલ છે, ગ્રીનહાઉસ ગેસનું ઉત્સર્જન કરે છે. • વિધાન 3 સાચું છે. ઉદ્યોગોમાંથી પ્રદૂષણ અને શહેરીકરણ ક્લાઈમેટ ચેન્જનું કારણ બને છે.

5. આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) ના કુદરતી કારણો સંબંધિત નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: 1. ખંડીય વિસ્થાપન (Continental Drift): પૃથ્વીના ભૂપૃષ્ઠના પ્લેટોની ગતિ, જે સમય જતાં આબોહવામાં ફેરફાર લાવી શકે છે. 2. જ્વાળામુખી ફાટવા (Volcanic Eruptions): મોટા પાયે સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ અને અન્ય કણોનું વાતાવરણમાં ઉત્સર્જન, જેનાથી તાપમાનમાં ઘટાડો થઈ શકે છે (ગ્લોબલ ડિમિંગ). 3. સૂર્યપ્રકાશમાં ભિન્નતા (Variations in Solar Radiation): સૂર્યના કિરણોત્સર્ગમાં ફેરફાર, જે પૃથ્વી પર પહોંચતી ઊર્જાની માત્રાને અસર કરે છે. ઉપરોક્ત વિધાનો પૈકી કયા/કયું સાચું છે?

જવાબ: Option D

6. મિલનકોવિચ ચક્ર (Milankovitch Cycles) સંબંધિત નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: 1. તે પૃથ્વીની સૂર્યની આસપાસની ભ્રમણકક્ષામાં લાંબા ગાળાના ચક્રીય ફેરફારોનું વર્ણન કરે છે. 2. આ ચક્રમાં ઉત્કેન્દ્રતા (eccentricity), અક્ષીય નમન (axial tilt) અને અયનગતિ (precession) નો સમાવેશ થાય છે. 3. આ ફેરફારો પૃથ્વી પર પહોંચતી સૂર્યપ્રકાશની માત્રા અને વિતરણને અસર કરે છે, જે ઋતુઓના નિર્માણમાં ફાળો આપે છે. ઉપરોક્ત વિધાનો પૈકી કયા/કયું સાચું છે?

જવાબ: Option D

• વિધાન 1 સાચું છે. પૃથ્વીનો સૂર્યની પરિક્રમા પથ, પૃથ્વીનો ઝુકાવ અને પૃથ્વીની ધરીની ગતિમાં જે ક્રમિક પરિવર્તન આવે છે તે મિલનકોવિચ ચક્ર કહેવાય. • વિધાન 2 સાચું છે. આ ત્રણ ક્રમિક પરિવર્તન એટલે ઉત્કેન્દ્રતા, અક્ષીય નમન અને અયનગતિ. • વિધાન 3 સાચું છે. આ ફેરફારોને કારણે પૃથ્વી અને સૂર્ય વચ્ચેનું અંતર બદલાય છે, જેનાથી અલગ અલગ ઋતુઓનું નિર્માણ થાય છે.

7. ઓશન આયર્ન ફર્ટિલાઇઝેશન (OIF) સંબંધિત નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: 1. આ એક પ્રક્રિયા છે જેમાં મહાસાગરોના સપાટીના પાણીમાં આયર્ન ઉમેરવામાં આવે છે. 2. આયર્ન ઉમેરવાથી ફાઈટોપ્લેન્કટોન (Phytoplankton) ની વૃદ્ધિ ઉત્તેજિત થાય છે. 3. ફાઈટોપ્લેન્કટોન પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું શોષણ કરે છે, જેનાથી વાતાવરણમાંથી GHG ઘટાડવામાં મદદ મળે છે. ઉપરોક્ત વિધાનો પૈકી કયા/કયું સાચું છે?

જવાબ: Option D

• વિધાન 1 સાચું છે. સમુદ્રની અંદર આયર્નની માત્રા વધારવા માટે આયર્નનો ભૂકો નાખવામાં આવે છે. • વિધાન 2 સાચું છે. આયર્ન નાખવાથી ફાયટોપ્લેન્કટોનની માત્રા વધે છે. • વિધાન 3 સાચું છે. ફાયટોપ્લેન્કટોન સમુદ્રમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડનો ઉપયોગ કરે છે, પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પોતાનો ખોરાક બનાવે છે અને ઓક્સિજન સપ્લાય કરે છે.

8. કાર્બન સિક્વેસ્ટ્રેશન (Carbon Sequestration) સંબંધિત નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: 1. તે વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડને શોષીને લાંબા ગાળા માટે સંગ્રહ કરવાની પ્રક્રિયા છે. 2. વૃક્ષો અને જંગલો કાર્બન સિંક તરીકે કાર્ય કરે છે, કારણ કે તેઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા CO2 શોષે છે. 3. આદ્રભૂમિઓ (Wetlands) પણ કાર્બન સિક્વેસ્ટ્રેશનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, કારણ કે તેમની વનસ્પતિઓ મોટી માત્રામાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનો સંગ્રહ કરે છે. ઉપરોક્ત વિધાનો પૈકી કયા/કયું સાચું છે?

જવાબ: Option D

• વિધાન 1 સાચું છે. કાર્બન સિક્વેસ્ટ્રેશન એટલે કાર્બન ડાયોક્સાઇડને શોષીને લાંબા ગાળા માટે સંગ્રહ કરવો. • વિધાન 2 સાચું છે. વૃક્ષો વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ પોતે શોષે છે અને બાયોમાસ સ્વરૂપે સંગ્રહ કરે છે. • વિધાન 3 સાચું છે. વેટલેન્ડ્સ બચાવવા માટે જરૂરી છે કારણ કે વેટલેન્ડ્સ મોટી માત્રામાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સંગ્રહિત કરે છે.

9. સ્ટબલ બર્નિંગ (Stubble Burning) સંબંધિત નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: 1. તે પાકના અવશેષોને ખેતરમાં સળગાવવાની પ્રથા છે, જેનાથી વાયુ પ્રદૂષણ થાય છે. 2. પૂસા ડીકમ્પોઝર એક ફંગલ સોલ્યુશન છે જે સ્ટબલને ઇન-સિટુ (ખેતરમાં જ) વિઘટિત કરવામાં મદદ કરે છે. 3. કો-ફાયરિંગ અને બાયોફ્યુઅલ રિફાઇનરીઓમાં સ્ટબલનો ઉપયોગ એક્ઝ-સિટુ (ખેતરની બહાર) સ્ટબલ વ્યવસ્થાપનના ઉદાહરણો છે. ઉપરોક્ત વિધાનો પૈકી કયા/કયું સાચું છે?

જવાબ: Option D

• વિધાન 1 સાચું છે. સ્ટબલ બર્નિંગ એક ક્યુક અને ચીપ મેથડ છે, જે વાયુ પ્રદૂષણ કરે છે. • વિધાન 2 સાચું છે. પૂસા ડીકમ્પોઝર એક ફંગલ સોલ્યુશન છે, જે સ્ટબલને 15-20 દિવસમાં ડીકમ્પોઝ કરી દે છે. • વિધાન 3 સાચું છે. એક્ઝ-સિટુ સોલ્યુશનમાં સ્ટબલના પેલેટ્સ બનાવી થર્મલ પાવર પ્લાન્ટમાં કો-ફાયરિંગ કરી શકાય છે અથવા બાયોફ્યુઅલ રિફાઇનરીમાં મોકલી શકાય છે.

10. ફ્લાય એશ (Fly Ash) સંબંધિત નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: 1. ફ્લાય એશ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટમાં કોલસાના દહનથી ઉત્પન્ન થતી ઝીણી રાખ છે. 2. તેમાં ભારે ધાતુઓ જેવી કે આર્સેનિક, સીસું (લેડ) અને પારો (મર્ક્યુરી) જેવા પ્રદૂષકો હોય છે. 3. MOEFCC દ્વારા 2022 માં જાહેર કરાયેલી નીતિ ફ્લાય એશના 100% ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે, જેમાં તેને ઇંટો અને બાંધકામ સામગ્રીમાં વાપરવાનો સમાવેશ થાય છે. ઉપરોક્ત વિધાનો પૈકી કયા/કયું સાચું છે?

જવાબ: Option D

• વિધાન 1 સાચું છે. ફ્લાય એશ જ્યારે બર્નિંગ થાય છે કોલસાની, ત્યારે ફ્લુ ગેસ બહાર જાય છે અને નાની નાની એશ જે કલેક્ટ નથી કરી શકાતી તેને ફ્લાય એશ કહે છે. • વિધાન 2 સાચું છે. ફ્લાય એશમાં હેવી મેટલ્સ, આર્સેનિક, લેડ, મર્ક્યુરી જેવા પોલ્યુટન્ટ્સ હોય છે. • વિધાન 3 સાચું છે. MOEFCC 2022 માં ફ્લાય એશ યુટિલાઈઝેશનની પોલિસી બહાર પાડી છે, જેમાં 100% યુટિલાઈઝેશન માટે થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સને મેન્ડેટ કરાયું છે, જેનો ઉપયોગ બ્રિક્સ અને કન્સ્ટ્રક્શન મટિરિયલમાં થઈ શકે છે.