1. સિંધુ ખીણની સભ્યતાના નામકરણ અને ઉત્ખનન સંબંધિત નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. આ સભ્યતાનું નામ "ઇન્ડસ વેલી સિવિલાઇઝેશન" જ્હોન માર્શલ દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું. 2. ઉત્ખનન કરાયેલું પ્રથમ સ્થળ મોહેંજો-દડો હતું, જેનું ઉત્ખનન દયારામ સાહની દ્વારા 1921માં કરવામાં આવ્યું હતું. 3. ઋગ્વેદમાં "હરિયુપ્પા" શબ્દનો ઉલ્લેખ હડપ્પા માટે થઈ શકે છે. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયા/કયા સાચા છે?

જવાબ: Option C

વિધાન 2 ખોટું છે. ઉત્ખનન કરાયેલું પ્રથમ સ્થળ હડપ્પા હતું, જેનું ઉત્ખનન દયારામ સાહની દ્વારા 1921માં કરવામાં આવ્યું હતું. મોહેંજો-દડોનું ઉત્ખનન આર.ડી. બેનર્જી દ્વારા 1922માં કરવામાં આવ્યું હતું

2. સિંધુ ખીણની સભ્યતાના વ્યાપ અને મહત્વ વિશે નીચેના વિધાનોનું વિશ્લેષણ કરો: 1. વિશ્વની મોટાભાગની પ્રાચીન સભ્યતાઓ નદી કિનારે વિકસી હતી, જેમ કે ચીની સભ્યતા પીળી નદીના કિનારે. 2. સિંધુ ખીણની સભ્યતા તેની 1500 થી વધુ સ્થળો સાથે અન્ય તમામ સમકાલીન સભ્યતાઓ કરતા વધુ વ્યાપક હતી. 3. સરસ્વતી નદી, જેને હાલમાં ભારતમાં ઘગ્ગર અને પાકિસ્તાનમાં હાકરા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેની આસપાસ સિંધુ ખીણની સભ્યતાનાં સ્થળોનું સૌથી વધુ કેન્દ્ર જોવા મળ્યું છે. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયા/કયા સાચા છે?

જવાબ: Option D

3. સિંધુ ખીણની સભ્યતાના સ્થળોના ભૌગોલિક વ્યાપ સંબંધિત નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: 1. સિંધુ ખીણની સભ્યતાનું સૌથી ઉત્તરીય સ્થળ માન્યતા છે, જે જમ્મુ અને કાશ્મીરના ચેનાબ નદી કિનારે આવેલું છે. 2. સૌથી પૂર્વનું સ્થળ આલમગીરપુર છે, જે ઉત્તર પ્રદેશના મેરઠ પાસે હિન્ડન નદી પર આવેલું છે. 3. સૌથી પશ્ચિમી સ્થળ સુતકાગંદોર છે, જે દાશ્ત નદી પર આવેલું છે. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયા/કયા સાચા છે?

જવાબ: Option D

4. સિંધુ ખીણની સભ્યતાના ગટર વ્યવસ્થા અને ઘર નિર્માણ સંબંધિત નીચેના વિધાનોનું મૂલ્યાંકન કરો: 1. ગટર વ્યવસ્થા અત્યંત સુવ્યવસ્થિત હતી, જેમાં ઢાળવાળા બાથરૂમના ફ્લોર અને ઢાંકેલી ગટરોનો સમાવેશ થતો હતો. 2. ઘર નિર્માણ માટે મુખ્યત્વે કાચી ઇંટોનો ઉપયોગ થતો હતો, જે માટીમાંથી બનાવવામાં આવતી હતી. 3. ઘરોમાં કુવાઓ અને શૌચાલય સામાન્ય રીતે જોવા મળતા હતા. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયા/કયા સાચા છે?

જવાબ: Option C

વિધાન 2 ખોટું છે. ઘર નિર્માણ માટે મુખ્યત્વે પકવેલી (burned) ઇંટોનો ઉપયોગ થતો હતો. કાલીબંગનમાં મડ બ્રિક ફોર્ટિફિકેશનનો ઉલ્લેખ છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે પકવેલી ઇંટોનો ઉપયોગ થતો હતો

5. સિંધુ ખીણની સભ્યતામાં વેપાર અને મુદ્રાઓ (Seals) સંબંધિત નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો: 1. તેઓ આંતરિક અને બાહ્ય બંને પ્રકારનો વેપાર કરતા હતા, જેમાં લોથલ એક મહત્વનું બંદર હતું. 2. મુદ્રાઓ મુખ્યત્વે વેપારમાં મદદ કરવા, બનાવટ અટકાવવા અને માલિકી ઓળખવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી હતી. 3. મળેલ મુદ્રાઓમાં ગાયનો કોઈ પુરાવો મળ્યો નથી, પરંતુ ભેંસ, ગેંડા, વાઘ અને હાથી જેવા અન્ય પ્રાણીઓ જોવા મળ્યા છે. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયા/કયા સાચા છે?

જવાબ: Option D

6. સિંધુ ખીણની સભ્યતામાં મળેલ વિવિધ પ્રકારની મુદ્રાઓ વિશે નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. પશુપતિ મુદ્રા (પ્રોટો-શિવ) યોગિક મુદ્રામાં ક્રોસ-લેગ્ડ આકૃતિ દર્શાવે છે, જેની આસપાસ હાથી, વાઘ, ગેંડો, ભેંસ અને બે હરણ જેવા પ્રાણીઓ છે. 2. યુનિકોર્ન મુદ્રા (હમ્પલેસ બુલ) મોહેંજો-દડોમાં સૌથી સામાન્ય રીતે મળેલ મુદ્રા હતી. 3. કાલીબંગનમાંથી મળેલ નળાકાર મુદ્રા (Cylindrical Seal) માનવ બલિદાનનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હોઈ શકે છે. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયા/કયા સાચા છે?

જવાબ: Option D

◦ વિધાન 1 સાચું છે. પશુપતિ મુદ્રા (મોહેંજો-દડોમાંથી) પ્રોટો-શિવને યોગિક મુદ્રામાં દર્શાવે છે, જેની આસપાસ હાથી, વાઘ, ગેંડો, ભેંસ અને બે હરણ જેવા પ્રાણીઓ છે. ◦ વિધાન 2 સાચું છે. હમ્પલેસ બુલ સીલ મોહેંજો-દડોમાં 60% અને હડપ્પામાં 46% સીલ પર જોવા મળી છે, જે સૌથી સામાન્ય હતી. ◦ વિધાન 3 સાચું છે. કાલીબંગનમાંથી મળેલ નળાકાર મુદ્રામાં એક સ્ત્રીને બે પુરુષો દ્વારા હાથ કાપવાનો પ્રયાસ કરતા દર્શાવવામાં આવી છે, જે માનવ બલિદાનનું પ્રતિનિધિત્વ કરી શકે છે

7. હડપ્પા સ્થળ સંબંધિત નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: 1. અહીંથી છ ગ્રેનરીઓ મળી આવી છે, જે નદીની નજીક બે હરોળમાં ગોઠવાયેલી હતી. 2. અહીં ધાર્મિક પ્રથાઓના ભાગ રૂપે કોઈ મંદિરના અવશેષ મળ્યા નથી, તેમ છતાં ધરતી માતા દેવીની મુદ્રાઓ અને લિંગમ/ફેલસના અવશેષો મળ્યા છે. 3. અહીં R37 અને H-ટાઈપ એમ બે પ્રકારની કબ્રસ્તાન પ્રણાલીઓ જોવા મળે છે, જેમાં H-ટાઈપ પોસ્ટ-હડપ્પન તબક્કાનો નિર્દેશ કરે છે. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયા/કયા સાચા છે?

જવાબ: Option D

◦ વિધાન 1 સાચું છે. હડપ્પામાંથી નદીની નજીક બે હરોળમાં છ ગ્રેનરીઓ મળી આવી છે. ◦ વિધાન 2 સાચું છે. હડપ્પામાંથી કોઈ મંદિર મળ્યા નથી, પરંતુ ધરતી માતા દેવીની મુદ્રાઓ અને લિંગમ/ફેલસના અવશેષો ધાર્મિક પ્રથાઓનો સંકેત આપે છે. ◦ વિધાન 3 સાચું છે. હડપ્પામાં R37 અને H-ટાઈપની સિમેટ્રી મળી છે, જેમાં H-ટાઈપ પોસ્ટ-હડપ્પન તબક્કા સાથે સંકળાયેલ છે.

8. મોહેંજો-દડો સ્થળના મુખ્ય અવશેષો સંબંધિત નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. આ સ્થળને "મૃતકોનો ટેકરો" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે ઉત્ખનન દરમિયાન હાડપિંજરના ઢગલા મળી આવ્યા હતા. 2. અહીંથી મળેલ "મહાન સ્નાનાગાર" પાણીને ટાઇટ રાખવા માટે બિટુમેનનો ઉપયોગ કરતું હતું, અને જિપ્સમનો ઉપયોગ વોટરપ્રૂફિંગ માટે થતો હતો. 3. પ્રખ્યાત "નૃત્ય કરતી કન્યા" (Dancing Girl) ની મૂર્તિ તાંબામાંથી લોસ્ટ વેક્સ ટેકનિકનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવી હતી. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયા/કયા સાચા છે?

જવાબ: Option C

◦ વિધાન 1 સાચું છે. મોહેંજો-દડોને "મૃતકોનો ટેકરો" કહેવાય છે કારણ કે ત્યાંથી ઘણા કંકાલો મળ્યા હતા. ◦ વિધાન 2 ખોટું છે. "મહાન સ્નાનાગાર"માં પાણીને ટાઇટ રાખવા માટે જિપ્સમનો ઉપયોગ થતો હતો, જ્યારે બિટુમેનનો ઉપયોગ વોટરપ્રૂફિંગ માટે થતો હતો. ◦ વિધાન 3 સાચું છે. "નૃત્ય કરતી કન્યા"ની મૂર્તિ કાંસ્ય (bronze) માંથી લોસ્ટ વેક્સ ટેકનિક દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી.

9. લોથલ સ્થળની વિશેષતાઓ સંબંધિત નીચેના વિધાનોનું વિશ્લેષણ કરો: 1. લોથલ ભોગાવા નદીના કિનારે આવેલું છે અને તેને "સિંધુ ખીણની સભ્યતાનું માન્ચેસ્ટર" કહેવાય છે કારણ કે ત્યાંથી મોટા પાયે કપાસનો વેપાર થતો હતો. 2. અહીંથી વિશ્વનું પ્રથમ ભરતી બંદર (Tidal Port) અને કૃત્રિમ ડોકયાર્ડ મળી આવ્યું છે, જે ટ્રેપેઝિયમ આકારનું હતું. 3. લોથલમાં સિટાડેલ (ઉપલું નગર) દીવાલોથી કિલ્લેબંધ ન હતું અને નીચલા નગરથી અલગ પણ ન હતું. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયા/કયા સાચા છે?

જવાબ: Option D

વિધાન 1 સાચું છે. લોથલ ભોગાવા નદીના કિનારે આવેલું છે અને કપાસના વેપારને કારણે તેને "સિંધુ ખીણની સભ્યતાનું માન્ચેસ્ટર" કહેવામાં આવતું હતું. ◦ વિધાન 2 સાચું છે. અહીંથી વિશ્વનું પ્રથમ ભરતી બંદર અને ટ્રેપેઝિયમ આકારનું કૃત્રિમ ડોકયાર્ડ મળ્યું છે. ◦ વિધાન 3 સાચું છે. લોથલ એ IVCના થોડા સ્થળો પૈકીનું એક ��ે જ્યાં સિટાડેલ કિલ્લેબંધ ન હતું અને નીચલા નગરથી અલગ પણ ન હતું.

10. ધોળાવીરા સ્થળના મહત્વ અને વિશેષતાઓ સંબંધિત નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો: 1. ધોળાવીરા કચ્છના રણના ખાદિર ટાપુ પર આવેલું છે અને તે તેના અદભૂત જળ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી માટે જાણીતું છે. 2. આ સ્થળ યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે અને તેને જે.પી. જોષી દ્વારા શોધવામાં આવ્યું હતું. 3. ધોળાવીરા એકમાત્ર સિંધુ સભ્યતાનું સ્થળ છે જ્યાં શહેરના ત્રણ ભાગો (ઉપલું, મધ્યમ અને નીચલું નગર) જોવા મળ્યા છે. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયા/કયા સાચા છે?

જવાબ: Option D

◦ વિધાન 1 સાચું છે. ધોળાવીરા ખાદિર ટાપુ, કચ્છના રણ, ગુજરાતમાં આવેલું છે અને તેની જળ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી (જળાશયો અને વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ) અદભૂત છે. ◦ વિધાન 2 સાચું છે. ધોળાવીરા યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે અને તેની શોધ જે.પી. જોષી દ્વારા કરવામાં આવી હતી (ઉત્ખનન આર.એસ. બિષ્ટ દ્વારા). ◦ વિધાન 3 સાચું છે. ધોળાવીરા એ IVCનું એક વિશિષ્ટ સ્થળ છે જ્યાં શહેરના ત્રણ સ્પષ્ટ ભાગો (ઉપલું નગર, મધ્યમ નગર અને નીચલું નગર) જોવા મળ્યા છે.